नेपाली राजनीतिमा आज सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न कुनै दलको जित–हार होइन, कुनै सरकारको आयु पनि होइन । मूल प्रश्न हो—राजनीतिप्रति जनताको विश्वास किन यति तीव्र रूपमा खस्किँदै छ ? किन ‘नेता’ भन्ने शब्द गर्व होइन, शंकाको विषय बन्दै गएको छ ? र विशेषतः, किन कम्युनिस्ट आन्दोलनले आफैँ निर्माण गरेको नैतिक उचाइलाई जोगाउन सकिरहेको छैन ?
यो संकट आकस्मिक होइन । यो दशकौँदेखि क्रमशः जम्दै आएको वैचारिक विचलन, व्यवहारगत पतन र सत्तासँगको अस्वस्थ सम्बन्धको परिणाम हो । जनताले राजनीतिमा देखिरहेको असफलता मूलतः नेतृत्वको नैतिक संकट हो, जसको असर सम्पूर्ण प्रणालीमा परेको छ ।
नेता र नेतृत्वबीचको अन्तर हराउँदै
एक समय थियो—राजनीतिमा लाग्नु त्यागको प्रतीक मानिन्थ्यो । विशेषगरी कम्युनिस्ट आन्दोलनमा नेता बन्नु भनेको सुविधा होइन, जोखिम रोज्नु थियो । जेल, यातना, बहिष्कार र भूमिगत जीवन त्यो यात्राको सामान्य हिस्सा थिए । नेतृत्वको वैधता त्याग, संघर्ष र जनतासँगको निकटताबाट निर्माण हुन्थ्यो ।
तर आज स्थिति उल्टिएको छ । राजनीति सेवा होइन, करियर जस्तो देखिन थालेको छ । नेता बन्नु भनेको सुविधा, पहुँच र प्रभावको सञ्जालमा प्रवेश गर्नुजस्तै बुझिन थालेको छ । यही कारण ‘नेता’ र ‘नेतृत्व’बीचको भिन्नता हराउँदै गएको छ । सबै नेता नेतृत्वकर्ता छैनन्, तर नेतृत्वविहीन नेताहरूको संख्या बढ्दो छ ।
कम्युनिस्ट सिद्धान्त र व्यवहारको टकराव
कम्युनिस्ट दर्शनले राजनीतिलाई वर्ग–संघर्ष र सामाजिक रूपान्तरणको साधन मान्छ । यहाँ सत्ता साध्य होइन, साधन हो । पार्टी, नेता र सरकार जनताको सेवक हुनुपर्छ भन्ने आधारभूत मान्यता हो । आत्मालोचना, सामूहिकता र त्याग कम्युनिस्ट नैतिकताको मेरुदण्ड हुन् ।
तर व्यवहारमा यही दर्शन सबैभन्दा बढी उल्लंघन भइरहेको छ । हामी सिद्धान्तमा मार्क्सवाद–लेनिनवाद भन्छौँ, तर व्यवहारमा अवसरवाद, व्यक्तिवाद र सत्तामोह हाबी छ । पार्टीभित्र आलोचना शत्रुतामा बदलिएको छ । आत्मालोचना कमजोरी ठानिन्छ । पद नपाउँदा संगठन नै ध्वस्त पार्ने प्रवृत्ति मौलाएको छ ।
यो केवल व्यक्तिको कमजोरी होइन । यो संरचनागत समस्या हो, जहाँ सत्ताले आन्दोलनलाई विस्थापित गरेको छ । वर्ग–संघर्षको ठाउँ सत्तासंरक्षणले लिएको छ ।
आन्दोलनको उपलब्धि, सत्ताको असफलता
नेपालका राजनीतिक आन्दोलनहरू ऐतिहासिक थिए । निरंकुशता अन्त्य, संविधान, संघीयता, समावेशिता—यी साना उपलब्धि होइनन् । तर समस्या उपलब्धि नहुनु होइन, उपलब्धिलाई संस्थागत गर्न नसक्नु हो ।
सत्तामा पुगेपछि नेतृत्वले जनअपेक्षाअनुसार काम गर्न सकेन । जुन प्रवृत्तिका विरुद्ध आन्दोलन भयो, सत्तामा पुगेपछि त्यही प्रवृत्ति दोहोरियो—केन्द्रिकरण, नातावाद, अवसरको असमान वितरण । यसले आन्दोलनको नैतिक पूँजी क्षय गर्यो । जनताले परिवर्तनको अनुभूति होइन, निरन्तरता देखे ।
पपुलिज्म र गाली–संस्कृतिको उदय
नेतृत्वप्रति विश्वास घट्दै जाँदा राजनीति वैचारिक बहसबाट गाली–गलौजतर्फ मोडियो । गाली गरेर नेता बन्ने र दललाई गाली गरेर दल खोल्ने पपुलिस्ट प्रवृत्ति हाबी भयो । यसले समस्या समाधान होइन, क्षणिक लोकप्रियता उत्पादन गर्यो ।
यो पपुलिज्म पनि अन्ततः उही समस्याको अर्को रूप मात्र हो । जब वैचारिक स्पष्टता कमजोर हुन्छ, नाराले राजनीति चलाउँछ । जब संगठन कमजोर हुन्छ, व्यक्तित्व पूजा बढ्छ । यसको अन्तिम परिणाम लोकतन्त्र र वाम आन्दोलन दुवैका लागि घातक हुन्छ ।
कार्यकर्ता–नेतृत्व सम्बन्धको विघटन
सबैभन्दा चिन्ताजनक अवस्था पार्टीभित्रका इमानदार कार्यकर्ताको निराशा हो । दशकौँ योगदान दिएका कार्यकर्ता आज पनि तलै छन् । उनीहरूलाई अवसरभन्दा बढी उपदेश दिइन्छ । नेतृत्वसँगको दूरी बढ्दै गएको छ ।
कार्यकर्ताको मनमा एउटा खतरनाक धारणा स्थापित हुँदैछ—नेताहरू व्यक्तिगत स्वार्थलाई सामूहिक स्वार्थमा विलीन गर्न सक्दैनन् । यो धारणा गलत हो भने पनि यसको जिम्मेवारी नेतृत्वकै काँधमा पर्छ । यसलाई बाहिरी षड्यन्त्र भनेर पन्छाउनु आत्मछल मात्र हुनेछ ।
अबको बाटो: शुद्धीकरण र साहसिक निर्णय
यो संकटबाट उम्किने बाटो सजिलो छैन, तर स्पष्ट छ । कम्युनिस्ट आन्दोलनले अब आत्मसन्तुष्टिको होइन, आत्मशुद्धीकरणको बाटो रोज्नुपर्छ ।
पहिलो, पटक–पटक सत्तामा पुगेका नेताहरूले नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गर्ने स्पष्ट घोषणा गर्नुपर्छ ।
दोस्रो, पार्टी नेतृत्व र सरकारबीच स्पष्ट दूरी कायम गर्नुपर्छ । नेतृत्व नीति र अनुगमनमा केन्द्रित हुनुपर्छ ।
तेस्रो, अवसरको न्यायोचित वितरणलाई संस्थागत गर्नुपर्छ । चाकडी र धम्कीको राजनीति अन्त्य गर्नैपर्छ ।
चौथो, आत्मालोचना र आलोचनालाई संरक्षित गर्ने संस्कार पुनर्जीवित गर्नुपर्छ ।
निष्कर्ष
नेतृत्व जीवनभरको पद होइन । यो निरन्तर परीक्षण हो । कम्युनिस्ट नेता हुनु भनेको केवल सत्ता पाउनु होइन, वर्गप्रति उत्तरदायी हुनु हो । यदि व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षा त्यागेर जनताको विश्वास जित्ने साहस आज देखाउन सकिएन भने, इतिहासले कठोर फैसला गर्नेछ ।
आजको प्रश्न सरल छ—हामी केवल नेता बन्न चाहन्छौँ कि साँच्चिकै कम्युनिस्ट नेता ?
यसको उत्तरले नेपाली राजनीतिकाे भविष्य निर्धारण गर्नेछ ।
